Volgens de lijnen die hij in het boek uitzet, stelde Bernard Benoliel (directeur van de Action culturelle bij de Cinémathèque française) voor CINEMATEK een road movie programma samen dat hij op vrijdag 20 juli komt voorstellen.

Wat is een road movie? In één film: Easy rider? Of in meerdere, bijvoorbeeld: Five easy pieces, Vanishing point, Two-lane blacktop, The Rain people, Badlands. Maar wat met 2001: A space odyssey of Apocalypse now? Is dit het genre bij uitstek van de jaren 70, al gingen er heel wat gelijkaardige films aan vooraf en moesten er nog heel wat komen?

Misschien kunnen we het beter een subgenre noemen. De road movie komt laat op de proppen en is in grote mate schatplichtig aan de western, voegt er een hernieuwde hoop op verovering van het Westen aan toe samen met een (eindelijk) kritische herlezing (Pat Garrett and Billy the kid). Het overstijgt ook de idee van genre omdat het een manier van leven uitdrukt en een Amerikaanse road culture actualiseert die begon met trails en rivieren en zich uitbreidde tot de camera obscura van de interstellaire ruimte en de geschiedenis van een continent. Samengevat: met de road movie begrijpen we de Verenigde Staten beter en omgekeerd. Het is een genre dat de maat neemt van een gigantisch land, als een kaart die ervan droomt exact overeen te stemmen met het beschreven territorium.
Het is de geschiedenis van een utopie die we hier horen te vertellen. Ze begint bij Ellis Island (America, America) en bij The immigrant, met Chaplin en zijn kleine zwerver die andere horizonten opzoekt aan het einde van de films. De weg wordt verder gezet met The wizard of Oz en bij John Ford (The grapes of wrath), maakt onverwachte of visionaire omwegen met North by Northwest, en bereikt een voldragen stadium in een tijd van tegencultuur en New Hollywood met bekende films en nieuw talent: Easy rider, The Rain people,...

Het is een geschiedenis die tot vandaag verder loopt en toekomst heeft zolang de existentiële nood to take to the road zich laat voelen. Maar die lijkt, in het echt, virtueel of in dromen, van alle tijden: Wim Wenders (Paris, Texas), Jonathan Demme (Something wild), Jim Jarmusch (Stranger than paradise), Gus Van Sant (My own private Idaho), Clint Eastwood (A perfect world), David Lynch (Wild at heart, The straight story), Vincent Gallo (The brown bunny)... De road movie is een verzamelplaats voor alle droombeelden, alle uitspattingen en alle paradoxen. Paradox van de reis die onderweg vooral sporen van het verleden aantreft (de grote depressie in Bonnie and Clyde en Bound for glory, de afslachting van de Indiaanse bevolking in Dead man en Sunchaser). Paradox van avonturen die stuk voor stuk, in goede of slechte zin, een innerlijke beleving weerspiegelen - met een ticket heen en terug (“There’s no place like home” van Dorothy in The wizard of Oz) of een enkele reis (The swimmer) - of slechts een hallucinatie blijken. Tenslotte de paradox van een cinema die onophoudelijk op zoek gaat naar het Amerikaanse volk (dat van de Grondwet: “We the people of the United States”) en het inderdaad ook aantreft, maar in welke toestand...

De route mag min of meer dezelfde zijn in It happened one night uit 1934 en Route one USA uit 1989 - van het Zuiden naar het Noorden of omgekeerd langs de Oostkust - maar de verschillen zijn frappant. In Capra’s film kunnen de personages op een bus nog samen een lied zingen waarvan ieder het refrein kent en elk een strofe; in de tweede film keert Robert Kramer terug na tien jaar afwezigheid, na de Vietnamoorlog (maar is die wel voorbij?) en de Reaganjaren, en legt 4000 kilometer en 4 uur film af alsof hij zijn land opnieuw moet leren kennen, alsof het onherkenbaar is geworden, een volk in oorlog met zichzelf, met geïsoleerde individuen, een verbrokkeld volk. Kramer lijkt het utopische verlangen te koesteren ze terug te willen vinden zoals bij Capra, maar dan elk op zich, in naam van een nog altijd (ooit?) mogelijk Amerika: “Al deze koralen maken deel uit van hetzelfde lichaam, delen hetzelfde verteringssysteem” zegt de zeebodemgids in Florida. Het is de laatste zin van de film. De road movie: de zowel noodzakelijke als onmogelijke beeldvorming van een natie in beweging.

(Bernard Benoliel, Directeur van l'Action culturelle van de Cinémathèque française. Met Jean-Baptiste Thoret co-auteur van Road Movie, USA (Éditions Hoëbeke, 2011).)

De cyclus 'Road Movie, USA' van 18 juli tot 29 augustus in CINEMATEK.